Τελευταία απόδραση έξω από τη χώρα θα ήταν το 2019 προς 2020, όταν ακόμη αφελώς πίστευα ότι η αλλαγή χρόνου εκτός προμηνύει ένα χρόνο αν μη τι άλλο ταξιδιάρικο…Για να έρθει το σύμπαν ανάποδα και να σμικρύνει το δικό μου σε λίγα τετραγωνικά, στα οποία και όφειλα ευγνωμοσύνη που με κρατούσαν ασφαλή από την πανδημία.

Το Βελιγράδι θα ήταν αυτός ο προορισμός που θα με ταξίδευε και πάλι με τη χαλάρωση των μέτρων, τον εμβολιασμό και τη λύσσα για φευγιό. Αυτή τη φορά θα επέλεγα την ασφάλεια και το άκοπο του οργανωμένου τουρισμού. Θα με καθιστούσε αυτόματα λιγότερο ταξιδιώτη, περισσότερο τουρίστα; Το απέκλεια. Όχι για τη Σερβία του Ζόραν, του Βλάνταν και του Σλόμπονταν, των παιδιών που ανάμεσα σε πολλά άλλα είχαν φιλοξενηθεί σε οικογένειες της Ξάνθης κατά τη διάρκεια του πολέμου. Με στοίχειωνε για χρόνια η σκηνή του αποχαιρετισμού στην κεντρική πλατεία: λεωφορεία παντού και ανάμεσα μια θάλασσα παιδιά να αγκαλιάζουν την πρόσκαιρη οικογένεια, προτού γυρίσουν στη βιολογική, πίσω στον πόλεμο. Ποιον και τι άραγε θα έβρισκαν πίσω; Σφιγγόταν η ψυχή σου και από το σφίξιμο πονούσε. Και μετρούσες τα χρόνια , να είναι 14- 15 ετών, να τελειώσει ο πόλεμος πριν ενηλικιωθούν και χρειαστεί να πολεμήσουν. Και ένιωθες τόσο ανίσχυρος που δεν μπορούσες να υπερασπιστείς την αθωότητα μπροστά στο άδικο και αυτό πιότερο σε πονούσε από το πένθος του αποχαιρετισμού και το φόβο ενός επικείμενου χαμού.

When life felt normal, my last pre- pandemic journey was back in 2019 to 2020,  naivly still thinking that being abroad at the turn of the year prelude at least a wandering year. To end up few months later locked indoor…obliged to be grateful to my home- prison that was keeping me safe…

Belgrade would be  my destination when  some restrictions have been eased. This time I would have chosen the comfort of an organized travel tour. Could that choice made me more of a tourist rather than a traveler? I doubted. Not in Serbia, country of Zoran. Vladan, Slobodan and many other kids hosted by Greek families of Xanthi during the war. For many years I was haunted by the memory of the goodbye scene taking place in the central square of the town: a square full of teens and their temporary families holding each other tight in a painful closure. Buses were waiting like the executioner officially charged with carrying out the death sentence passed upon the condemned.  I made then for their sake the last granted (?) wish ‘to end the war the sooner so that no one would be obliged to enlist’.

And here I am, years after in the center of Belgrade, looking from my rooms window. Vacantly I gaze without really seeing. Exhausted by the road travel and feeling the alarming symptoms of a cold lead me in a misery situation and in a bad mood. So, I surrender myself to the easy –going life of a tourist.

We walked through Knez MIchalova and bit of Kalemegdan Park, savored our first coffee verifying stereotypes ‘Serbians are INDEED tall’- comment that goes with a certain kind of grievance against my unfortunate genes.

The cold gets worse. About time to pay a visit to the nearby pharmacy. As I cross the road I notice the name of the address written in Cyrillic something like ‘Nemanja’. That’s right!  I look at the statue of a doubtful aesthetic that stands opposite to our hotel. So, there he is Stefan Nemanja founder of Serbia whose blooded sword will be washed off by the holy water of Mount Athos and Saint Savvas will get born! Now stands still on an egg (!)  and you are wondering: masterpiece or a pure kitsch? Saint or a warrior? The egg made Nemanja or Nemanja the egg? What we say with certainty so far is that till now the money spent on the debatable monument remains a state secret!

 Και να μετά από χρόνια στο κέντρο του Βελιγραδίου κοιτώ από το παράθυρο του ξενοδοχείου. Μου αρέσει  σκέφτομαι, έτσι αόριστα,  κοιτάζω μα δεν βλέπω. Έχει προηγηθεί η κούραση του οδικού ταξιδιού και ένα κρύωμα που εξελίσσεται, κερδίζει έδαφος πάνω μου και με αφήνει κακόκεφη και μίζερη. Κάπως έτσι, αποφασίζω να παραιτηθώ αμαχητί στη σαγήνη της νωχελικότητας του τουρίστα. Έχουμε ήδη περπατήσει την Knez Michailova πήραμε μια μυρωδιά από Kalemegdan, για να γευτούμε τον πρώτο καφέ χαζεύοντας κόσμο για την επαλήθευση των γενικεύσεων τύπου ‘όλ@ είναι ψηλ@’…  

Έχω σταμπάρει στα αριστερά του ξενοδοχείου ένα φαρμακείο. Περνώ το δρόμο απέναντι με τη λαχτάρα της σωτηρίας από το πονόλαιμο, μυτοσυμφόρηση κ.ά. Με την άκρη του ματιού διαβάζω την οδό του δρόμου στα κυριλλικά σαν κάτι να μου μοιάζει ‘Νεμάνια’. Βεβαίως! Στρέφω το βλέμμα στο λας βέγκας αισθητικής άγαλμα που βλέπω από το παράθυρο του ξενοδοχείου μου.  Η φιγούρα παραπέμπει στο Στέφανο Νεμάνια, ιδρυτή της Σερβίας , του οποίου το σπαθί θα ξεπλυθεί από τα αίματα στην κολυμπήθρα του Αγίου Όρους, όπου ανακηρύσσεται  Άγιος Συμεών. Σήμερα τον συναντάς πάνω σε ένα …αβγό! για να αναρωτιέσαι: κιτς ή έργο τέχνης; Άγιος ή πολεμιστής; Το αβγό έκανε το Νεμάνια ή ο Νεμάνια το αβγό; Το μόνο σίγουρο είναι ότι το κόστος του αγάλματος παραμένει έως σήμερα κρατικό μυστικό!

Το μαυσωλείο του Josip Bros Tito, που οι κάτοικοι του Βελιγραδίου χρηματοδότησαν λιτό, σχεδόν ‘άδειο’. Το προσωπικό του γραφείο, ένα σερβίτσιο τσάι με το πρόσωπό του, κεντήματα και παιδικές ζωγραφιές από την εποχή της προσωπολατρίας. Δείχνουν αφελή και τόσο αθώα σήμερα. Η φίλη με ρωτά ‘ήταν καλός ή κακός ο Τίτο’; Και πώς να απαντήσεις; Ξεφεύγει της απάντησης ‘θα τον κρίνει /τον έκρινε η ιστορία’. Και αυτή σήκωσε τα χέρια ψηλά.  Κρίνεται σε κάθε συνείδηση ξεχωριστά…με τις ανάλογες προβολές που ο καθένας έχει ανάγκη να κάνει.

Από την άλλη στον ,υπό κατασκευή ακόμη, ναό του Αγίου Σάββα το εσωτερικό του δεν φείδεται μεγαλοπρέπειας. Θαμπώνεσαι από την αντανάκλαση χρυσού και μοιραία καταλήγεις στο συμπέρασμα πολιτική- θρησκεία ,σημειώσατε 2.   

In the House of Flowers Josip Bros Tito rests eternal surrounded by few personal items, a lot of photographs, documents, batons, posters from an era of hero- worshipping. A sense of emptiness, naivety and innocence. ‘ Didn’t have it in his fate to hear heralds coming to tell how so much pain so much life went into the abyss for an empty blouse, for an Eleni” says the poet. No more blouses, no more Helens to believe in or hope of…My friend asks me ‘was Tito a good or a bad guy?’ What could I say? The answer I’m afraid goes beyond ‘history will record’… Recorded or judged by each conscience according to our needed projections… The church of Saint Sava still unfinished but already splendid. Impressed by the luxurious interior I conclude that politics- religion, this game ends undoubtedly in favour of the religion.

            Στο κάστρο Καλεμέγκνταν  το μάτι θα αγναντεύσει το Σάββα να ενώνεται με το Δούναβη και η σκέψη θα πάει στο Γεφύρι του αγαπημένου Ίβο Άντριτς:  Πόσα έχουν δει οι όχθες αυτές στον τόπο, όπου 44 φορές ισοπεδώθηκε και αποτέλεσε το πεδίο μάχης 115 πολέμων;  

At the Belgrade fortress you view the point where the Sava and Danube rivers meet. I recall Ivo Adric and the Bridge on the Drina. These riverfronts what might have witnessed in a 44 times demolished place and battlefield of 115 wars?

Το υγρό στοιχείο θα αναζητήσω και πάλι, όταν θελήσω να ξεμακραίνω από το κοπάδι μου και σαν το πρώτο σκασιαρχείο να νιώσω την έξαψη της σκανταλιάς. Μπα, όχι αυτό. Αλλά να , στην ησυχία της μοναχικότητας ίσως βρω το zeistgeist αυτής της πόλης που νιώθω να μου ξεγλιστρά. Ούτε και αυτό. Απλά το μάτι αναζητούσε το νερό. Ναι, αυτό. Δεν είχα πολύ χρόνο στη διάθεσή μου, κατηφορίζω με ορμή εκεί που προσδοκώ να βρω το ποτάμι. Του κάκου, ανάμεσα σε μένα και αυτό υψώνεται μία πολιτεία υπό κατασκευή. Η Eagle Hills τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν χρηματοδοτήσει το τιτάνιο  project Waterfront Beograd και μεγαθήρια ορθώνονται μπροστά μου και μου κόβουν την πρόσβαση στην όχθη. Με τιμές κατοικίας που ξεκινούν από 500 ευρώ το τετραγωνικό ζεις το καπιταλιστικό σου όνειρο by the river με πάρκα ήδη έτοιμα και malls ‘the art of shopping;. Ένα μικρό Ντουμπάι στα Βαλκάνια; Ταχύτατα αναπτυσσόμενη στον τομέα της πληροφορικής τεχνολογίας η Σερβία, πολυεθνικές έχουν επιλέξει το Βελιγράδι για κέντρο τους.

The water is what i looked for when planning my escape from my tourist flock. The anarchist pleasure of a black sheep? Or an attempt to catch the zeistgeist of the city that still resists to reveal? I walk towards the river but the closer I feel I get the more barriers stand in between. Another city inside the city is under construction. Eagle Hills company and U.A.E. transform Belgrades’s waterfront into an Abu Dhabi. A sparkling new downtown area replete with skyscrapers, five- star hotels, and luxury apartments. Serbia is considered one of the fastest- growing countries in Central Eastern Europe. Multinational companies invest in Serbia. The Serbian labour force is considered one of the most high- quality and cost- effective.

Στο Νόβισαντ την πόλη που επλήγη περισσότερο από τους  βομβαρδισμούς θα αναρωτηθώ ‘πότε έγινε ο πόλεμος’. Η πόλη ήρεμη, ασφαλής, φιλάρεσκη, φιλόδοξη, σύγχρονη, σίγουρη για τον εαυτό της. Στο εσωτερικό του καθεδρικού της κάνουν πρόβα πριν το ρεσιτάλ. Λίγο πριν στο πεζόδρομο μπάντα τραγουδά σε άψογα αγγλικά χιτ της εποχής. Πότε έγινε ο πόλεμος; Έγινε; Τίποτα δεν μοιάζει να το μαρτυρά.

Novi Sad was the city most severely bombed by the NATO. It was devastated and left without any of its three bridges, communication, water and electricity. Today is a modern, secure, ambitious, coquettish and self –confident city. Inside the cathedral a rehearsal takes place,  for the scheduled concert. Earlier, a music band was playing in the pedestrian street. When did the war happen? Did it?

Ένα πέρασμα από το Sremski Karlovci γνωστό για τα κρασιά του (?). Περπατάς στην πόλη μινιατούρα των 20.000 κατοίκων και νομίζεις ότι η τοποκάψουλα σε έχει μεταφέρει στη Γαλλική προβάνς. Αναζητώ τα μωβ λιβάδια της λεβάντας. Αντ’ αυτού αντικρίζω πάγκους στην υπαίθρια αγορά με καπέλα που θα ζήλευε η Βρετανική βασιλική οικογένεια.

A short visit to Sremski Karlovci, a small town famous (?) for its wine. Impressive buildings prove a glorious past and a ‘confusing’ present: the landscape reminds me somehow of the French provence but instead of lavender fields what eye captures is an open air market with hats that definitely would make the British nobility green of envy.

Πίσω στο Βελιγράδι παραδέχομαι την ήττα μου. Ούτε κατά διάνοια δεν έχω πλησιάσει το zeistgeist αυτής της πόλης. Ένας τουρίστας άραγε δεν μπορεί; Είναι η κακοδιάθεση της γρίπης; Μόλις την επομένη της άφιξης στέκομαι έξω ακριβώς από το ξενοδοχείο. Ένας άστεγος με την κουβέρτα ανά χείρας πλησιάζει βρίζοντας, κοντοστέκεται μας κοιτά και φτύνει –ευτυχώς άστοχα- συνεχίζει την πορεία του βρίζοντας. Οι παράπλευρες απώλειες της ανάπτυξης ή αλλιώς ‘welcome to capitalism’.

Back to Belgrade. I admit to myself that I’m pathetically far away from the zeitgeist of the city. So, just another superficial tourist? It was the day after we arrived, I was standing out of the hotel when a tramp passed by, hovered in front of us for a moment, spat and walked down the street cursing…who knows what…The well known everywhere side effects of ‘development’, or ‘welcome to capitalism’

Είναι τελευταία ημέρα και πριν την αναχώρηση ξεκλέβω χρόνο για να βρεθώ και πάλι στα βομβαρδισμένα από το ΝΑΤΟ κτήρια.- που σκόπιμα δεν έχουν αποκατασταθεί ως αντίδοτο στη λήθη. Στέκομαι απέναντί τους, ως φόρο τιμής στα θύματα και σε κάθε θύμα εν καιρώ πολέμου και ειρήνης. Παρόμοια ‘μνημεία’ έχω συναντήσει χρόνια πίσω σε Κροατία και Βοσνία. Τόσος πόνος. Γιατί;

Last hours before we leave the city I found myself to some of the national buildings that were bombed during the war. Intentionally never restored so that memories won’t need themselves …restoration…An homage to the victims both in time of war and peacetime. I recall same kind of ‘monuments’ in Bosnia and Croatia …

Στο σπίτι πλέον κοιτώ τις φωτογραφίες προσπαθώντας να ανασυνθέσω εικόνες και σκέψεις σκόρπιες. Βλέπω και πάλι το κάδρο από το παράθυρο του δωματίου στο ξενοδοχείο. Ο Νεμάνια στέκει επιβλητικός πάνω στο αβγό του, πίσω ανακαινισμένος ο σιδηροδρομικός σταθμός του Βελιγραδίου αρχοντικός και μποέμ σαν δανδής εποχής και πιο πίσω υψώνονται αλαζονικά οι ουρανοξύστες του waterfront Beograd. Από την πρώτη στιγμή το Βελιγράδι μου παρουσιάστηκε, εγώ κοιτούσα αλλά δεν έβλεπα. Δίνω υπόσχεση να ξαναεπιστρέψω. Κι αν βρω τα δύσκολα, θα σταθώ και πάλι εκεί ,όπου ο Σάββας συναντά το Δούναβη. Αυτοί ξέρουν.

Back home I look at the photos trying to reformulate pictures along with fragmented thoughts. I look at the one taken from my room’s window. Nemanja stands still up on his egg, behind him the restored lordly railway station like a bohemian dandy and farther along the lofty ‘waterfront Beograd’ skyscrapers.  

Since the first day then;  Belgrade presented to me in its wholeness. it was actually  me that I was looking without seeing.

I’ll come back some day and if the city still remains an unsolved riddle to me I will stand where Sava and Danube river meets. They know, for sure.